ادبیات پیش از اسلام
زبانهای ایرانی
1- دورهی باستان :
1- اوستایی :
ـ در نواحی شرق ایران
ـ قدیمترین آثار آن مربوط به قرن 8 تا 10 ق.م است .
2- فارسی باستان :
ـ نیای فارسی امروز به شمار میرود .
ـ در نواحی فارس و در دورهی هخامنشی به آن تکلم می کردند .
ـ خط آن میخی است و تنها آثار مکتوب آن کتیبههاست
ـ قدیمترین آنها از قرن 5 ق.م و متأخرترین آن مربوط به 3 ق.م .
2- دورهی میانه :
1ـ زمان : در فاصله ی میان 300 ق.م تا 700 میلادی
2ـ انواع :
1- میانهی شرقی
2- میانهی غربی :
1- زبان پارتی ( پهلوانیک = پهلوانی اشکانی )
2- فارسی میانه ( پهلوی = پارسیگ ) :
ـ زبان جنوب و جنوب غربی ایران بود .
ـ زبان رسمی دوره ساسانی بود .
ـ اصطلاح پهلوی را نویسندگان دوره اسلامی به کار
بردهاند .
ـ علت نام گذاری : بین دو زبان فارسی باستان و
فارسی نو قرار دارد .
3- دورهی نو ( دری ) : مربوط به پس از اسلام است .
پرسش ها
1- از نظر تاریخی زبانهای ایرانی به چند دسته تقسیم میشوند ؟
1- زبانهای « دورهی باستان » 2- زبانهای «دورهی میانه» 3- زبانهای « دورهی نو»
2- از دورهی باستان آثار مکتوب چه زبانهایی بر جای ماندهاست ؟
1- زبان اوستایی 2- زبان فارسی باستان
3- زبان اوستایی و زبان فارسی باستان هر کدام متعلّق به چه دوره و مکانی بودهاند؟
اوستایی : قرن هشتم تا دهم پیش از میلاد و در شرق ایران .
فارسی باستان : قرن پنجم پیش از میلاد و در ناحیهی فارس ( کتیبههای هخامنشی )
4- زبانهای دورهی میانه در چه تاریخی رواج داشته اند ؟
در فاصلهی میان 300 ق.م تا 700 میلادی
5- زبانهای دورهی میانه به چند دسته تقسیم میشوند ؟
1- میانهی غربی 2- میانهی شرقی
6- دو زبان عمده از زبانهای دورهی میانهی غربی را نام ببرید.
1- پارتی ( پهلوانیک = پهلوی اشکانی ) 2- فارسیمیانه ( پارسیگ = پهلوی )
7- امروزه دانشمندان ، اصطلاح « پهلوی » و « فارسیمیانه » را برای چه آثاری بهکارمیگیرند؟
1- پهلوی : برای آثار فارسی میانهی زرتشتی به خط پهلوی .
2- فارسیمیانه : برای آثار مانوی .
8- در ایران پیش از اسلام تنها چه آثاری را درخور نوشتن میدانستند ؟
تنها اسناد دولتی و سیاسی و اقتصادی .
9- کتاب اوستا در چه دورهای به صورت مکتوب درآمد ؟
در دورهی ساسانی و تا قبل از آن به صورت شفاهی و سینه به سینه حفظ میشد .
10- از دورهی مادها چه آثاری به دست ما رسیدهاست ؟
هیچ نوشتهای به یکی از زبانهای ایرانی از دورهی مادها برجای نمانده است ؛ امّا در نوشتههای مورّخان یونانی ، اشاراتی به داستان ها و اشعار مادها شدهاست ؛ مثل داستان « زریادَرِس و اُداتیس » و داستانهای مربوط به کورش .
فارسی باستان
11- جاهای خالی را پر کنید .
نیای فارسی امروز ما ، ................... است . زبانی که در دورهی ....................... در پارس بدان
تکلّم میشد .
جواب : فارسی باستان ـ هخامنشیان
12- تنها آثار مکتوب فارسی باستان چیست و به چه خطّی نوشته شدهاند ؟
کتیبههای شاهان هخامنشی و به خط میخی نوشته شدهاند .
13- مکاتبات شاهنشاهی در دورهی هخامنشی به چه زبانی بودهاست ؟
زبان آرامی
14- زبان آرامی را توضیح دهید .
آرامی از زبانهای سامی است و زبان قومی بودهاست که احتمالاً در شمال عربستان میزیستهاندو قدیمترین آثار مکتوب این زبان ، کتیبههای متعلّق به سدهی 9 و 8 ق م است. نویسندگان آرامی زبان در دستگاه اداری دولت آسور به خدمت مشغول بودند و پس از تأسیس دولت هخامنشی به خدمت پادشاهان این سلسله درآمدند .خطوطی که اغلب زبانهای ایرانی بدان نوشته شده مقتبس از خط آرامی است .
15- تنها کتیبهای که به زبان فارسی باستان و به خط آرامی نوشته شده در کجاست و مربوط به چه
دورهای است ؟
در « نقش رستم » و متعلّق به بعد از دورهی هخامنشی است .
16- قدیم ترین اسناد مکتوب ایرانی چیست ؟
کتیبههای داریوش هخامنشی
17- ارزش کتیبههای فارسی باستان در چیست ؟
این کتیبه ها اگرچه از جهت ادبی از ارزش زیادی برخوردار نیستند امّا از جهت تاریخی بسیار حائز
اهمّیّتند .
18- کتیبههای داریوش هخامنشی از چند بخش تشکیل شدهاند ؟ توضیح دهید .
عموماً از سه بخش تشکیل شدهاند :
الف ـ مقدمه : که معمولاً به معرّفی داریوش و گاهی به ستایش اهورامزدا میپردازد .
ب ـ موضوع اصلی : که عموماً مطالب دولتی و سیاسی هستند .
ج ـ خاتمه : غالباً به ستایش اهوره مزدا و به همراه این درخواست است که داریوش را حمایت کند و
آثار او را پاینده نماید .
19- مهمترین کتیبهی داریوش هخامنشی در کجاست ؟
این کتیبه که مفصّلترین کتیبهی فارسی باستان است و به سه زبان فارسی باستان ، اکّدی و
عیلامی نوشته شده در « بیستون » واقع شده است.
20- موضوع اصلی در کتیبهی بیستون چیست ؟
شمارش کشورها ، ذکر وقایعی که در آغاز سلطنت داریوش رخ داده است و ماجرای بردیای غاصب .
ادبیات اوستایی
21- وجه تسمیه زبان اوستایی چیست ؟
کتاب دینی زرتشتیان اوستا نام دارد و بدین جهت زبانی را که بدان نوشته شدهاست « اوستایی »
نامیدهاند .
22- به غیر از کتاب اوستا چه آثار دیگری به زبان اوستایی در دست است ؟
هیچ اثری.
23- زبان اوستایی در کدام مناطق ایران رواج داشتهاست ؟
در شرق ایران .
24- آیا زبان تمام کتاب اوستا یک دست است ؟
خیر بعضی قسمتها دارای سبکی کهنهتر است .
25- علل تفاوت زبانی میان متون اوستایی چیست ؟
الف ـ قدمت بعضی از آثار بیشتر از دستهی دیگر است .
ب ـ اختلاف لهجه میان دو دسته آثار وجود داشتهاست .
26- آیا اوستایی که امروز در دست است تمام اوستای دورهی ساسانیان است ؟
خیر تنها یک چهارم کتابی است که در دورهی ساسانیان وجود داشته است و این را از خلاصهی
اوستای ساسانی که در کتاب هشتم دینکرد آمده است میفهمیم .
27- اوستای موجود چند بخش دارد ؟ نام ببرید .
یَسنها ـ یَشتها ـ ویسپَرَد ـ وَندیداد ـ خُرده اوستا .
28- متون اوستایی را بر اساس ویژگیها و قدمت زبانی به چند دسته میتوان تقسیم کرد ؟ نام ببرید .
دو دسته :
1- متون گاهانی
2- متون اوستایی متأخّر .
29- متون گاهانی را نام ببرید .
الف ـ گاهان ( = گاتها ) : قدیمی ترین بخش .
ب ـ هَپتنگهایتی : به معنای یسنهای هفت فصل. پس از گاهان قدیمی ترین بخش اوستاست .
ج ـ چهار دعای مذکور در یسن 27 .
30- قدیمی ترین بخش اوستا چه نام دارد ؟
گاهان .
31- دربارهی « گاهان » توضیح دهید .
گاهان جمع گاه ( در اوستا گاثا به معنای سرود ) کهنترین اثر ادبی ایرانی است که برجای مانده
است .سرایندهی این سرودها خود زرتشت است .گاهان مشتمل بر 17 سرود است. از نظر ساختمان
شعر گاهانی شباهتی به اشعار ودایی ( = شعر قدیم هند ) دارد . گاهان را به 5 بخش تقسیم کرده
اند که هر بخش دارای فصولی است که به آنها « ها » ( = هات )گفته می شود که هم از نظر ادبی
و هم از جهت دربرداشتن تفکرات نوین آن روزگار اهمیّت زیادی دارند و نشان دهندهی عقاید اصلی
زرتشت است .امّا به سبب دشواری ، هنوز مطمئن نیستم که تمام مطالب آن را دریافتهباشیم .
32- علل دشواری سرودهای زرتشت ( = گاهان ) چیست ؟
الف ـ وجود تعداد بسیاری لغات ناشناخته .
ب ـ عدم آشنایی کامل ما با اندیشههای زرتشت .
ج ـ زبان شعری سبب دشواری آن شده است .
د ـ مشکلات دستوری .در زبان اوستایی علاوه بر افعال ، اسم ها و صفت ها و ضمایر نیز صرف می
شوند .
33- اوستای متأخّر شامل چه بخشهایی است ؟ توضیخ دهید .
شامل قسمتی از یسنها ، ویسپرد ، خرده اوستا ، یشتها ، وندیداد ، هادُخت نسک، اَوَگَمَدَیچا ،
وَیثانسک ، آفرین پیغامبر زردشت و وِشتاسپیشت است که پنج ششم از کتاب دینی زرتشتیان را
تشکیل میدهد .
اوستای متأخّر هم چنین شامل دعاها و اذکاری است که پس از زرتشت تألیف شدهاست .دربارهی
تاریخ تألیف و تدوین اوستای متأخّر نمیتوان نظر قطعی داد .احتمالاً قدیم ترین بخش آن ، یعنی
یشتهای کهن ، در قرن نهم یا هشتم پیش از میلاد ( یک قرن پس از گاهان ) تدوین شده است .
34- دربارهی « یسنها » توضیح دهید .
یسنها یکی از پنج بخش اوستاست . یسن در لغت به معنای پرستش و نیایش است و با کلمات
« جشن » و « ایزد » هم ریشه است . گاهان و هپتنگهایتی در این بخش از اوستا قرار دارند .تعداد
یسنها 72 تاست .تمام یسن ها را دو روحانی با عنوان زوت و راسپی در مراسم دینی یسنا می
خوانند .
35- دربارهی « ویسپَرَد » توضیح دهید .
در لغت به معنای « همهی ردان ( = سروران ) » . یکی از بخشهای اوستاست که شباهت زیادی به
یسن ها دارد و مطالب آن از یسن ها اقتباس شده است . ویسپرد دارای 24 بخش (= کرده) است .
36- دربارهی « خرده اوستا » توضیح دهید .
خرده اوستا یا اوستای کوچک ،یکی دیگر از بخشهای اوستا ، مجموعهای است از دعاهای کوتاه ،
خاصّ مردم عادی زرتشتی که آنها را در مواقع خاصی میخوانند . تدوین این بخش را به « آذر
مَهرَسپندان » موبد موبدان زمان شاپور دوم ساسانی ( 309 تا 379م ) نسبت دادهاند .
37- دربارهی « یشتها » توضیح دهید .
یشت از نظر لغوی همریشه با کلمهی یسن و به معنای پرستش و نیایش است . یشت ها
سرودهایی هستند که عموماً به ستایش خدایان قدیم ایرانی مانند مهر ، ناهید ، تیشتر و ...
اختصاص دارند . 21 یشت در دست است .همهی یشت ها از نظر قدمت یکسان نیستند . هر یشت
به بخش هایی تقسیم میشود که به آنها « کَرده » می گویند .یشتها از داستانهایی هم تشکیل
شدهاند که غالباً کوتاهند و فقط اشاره ای به آنها شدهاست زیرا مخاطبان همهی آن ها را می
دانستند . در بیشتر یشتها اعتقادات پیش از زرتشت با عقاید زرتشتی درآمیخته است و به همین
دلیل دوگونه اشعار در یشت ها قابل تشخیص است :
الف ـ اشعاری که در آن از اعمال ایزدان و قهرمانان و شاهان اساطیری سخن رفته .
ب ـ اشعاری که مشتمل بر دعاها و اذکار دینی است و رنگ زرتشتی دارد .
38- قدیمی ترین منبعی که در آن نام « آرش کمانگیر » آمده است چیست ؟
تیشتر یشت ، یشت هشتم از 21 یشتِ بخش یشتها .
39- دربارهی « وندیداد » توضیح دهید .
یکی از بخش های اوستای موجود است که در لغت به معنای « کسی که قانونش جدایی از دیوان
است » است .صورت قدیم تر این نام « ویدیوداد » است. « دیو » در اصل به معنای خدا بوده است
؛یعنی آن دسته از خدایان هند و ایرانی که زرتشت آنها را مطرود دانسته است .موضوع وندیداد
مجموع قوانین طهارتی و گناهان و جرائم و تاوان آن هاست که به صورت سوال و جواب تدوین شده
است که دارای 22 فصل ( = فرگرد ) است .تألیف وندیداد را به دورهی پس از هخامنشی نسبت می
دهند .
40- اوستا در چه زمانی مکتوب شد ؟
کتاب اوستا مدتها سینه به سینه نقل شد تا احتمالاً در دورهی اشکانی و زمان بلاش اوّل یا در اوایل
ساسانی کوشش شد که آن را با خطی از نوع خطوط مشتق از آرامیِ متداول در ایران بنویسند .
41- درباره خط اوستا توضیح دهید .
خط موجود اوستایی دارای 53 حرف است .نام این خط در کتابهای پهلوی « دین دبیره » به معنای
خط دین است . تاریخ اختراع این خط معلوم نیست .شاید بتوان تاریخی میان قرن چهارم و ششم
میلادی را زمان نگارش اوستا به خط کنونی آن دانست .
ادبیّات دورهی اشکانی
42- اسناد و نوشتههای دورهی اشکانی به چه زبانی بودهاست ؟
ابتدا به زبان آرامی سپس از حدود نیمهی دوم قرن اول پیش از میلاد ، زبان پارتی ( = پهلوی
اشکانی ) . زبان یونانی نیز یکی از زبان های رسمی امپراطوری اشکانی بود .
43- دربارهی « گوسان » ها توضیح دهید .
در دورهی اشکانی قصهگویانی وجود داشتند به نام « گوسان » که شاعران و موسیقی دانانی دورهگرد
بودند . اینان حافظ داستانهای ملّی ایران بودند داستانهایی که بعدها بخشی از منابع خدای نامهی
پهلوی را تشکیل داد و سرانجام در شاهنامه منعکس شد .
ادبیات پهلوی
44- دربارهی « زند » و « پازند » توضیح دهید .
ترجمه و تفسیر اوستا به پهلوی اصطلاحاً « زند » نامیده می شود .که معنای آن احتمالاً « توضیح »
است . در دورهی اسلامی دو کلمهی زند و اوستا به جای هم یا همراه هم استفاده میشدند . کلمه
ی « زندیگ » ( = زندیق ) در اصل به معنای کسی است که کتاب دینی اوستا را برخلاف موازین
شرعی ترجمه و تأویل کند .
« پازند » شرح و تفسیری است که بر زند نوشتهاند .آغاز پازند نویسی از زمانی بود که نویسندگان
کتابهای پهلوی برای نوشتن برخی نامها که تلفّظ آنها به خط پهلوی مشکل بود از خط اوستایی
استفاده کردند .پس از قرن 4 هجری که زبان پهلوی رو به فراموشی گذاشت روحانیون زرتشتی دعاها
و بعضی متون پهلوی را به خط اوستایی برگرداندند که به نوعی شبیه به آوانویسی امروز بود. پازند
منحصراً اختصاص به برگرداندن زند به خط اوستایی ندارد بلکه بسیاری متون دیگر مانند مینوی خرد ،
ارداویرافنامه .و... نیز تحریر پازند دارند .
45- مهمترین آثار پازند را نام ببرید .
بندهشن ـ شکندگمانیگ وزار ـ مینوی خرد ـ ارداویرافنامه ـ پس دانش کامگ و ... .
46- دربارهی « دینکرد » توضیح دهید .
در لغت به معنای « تألیف دینی » است .دینکرد کتابی است مبتنی بر اوستا و ترجمههای آن که
مشتمل بر 9 کتاب بوده است که کتابهای اول و دوم آن تماماً از میان رفتهاست .پس از فروپاشی
سلسلهی ساسانی این کتاب دچار پراکندگی شد تا این که یکی از پیشوایان بزرگ زرتشتیان به نام
« آذرفرنبغ » آن را گردآوری کرد .آذرفرنبغ در قرن سوم هجری موبدان موبد فارس بود .کتاب سوم دینکرد
که بخشهای از آن از میان رفته است بزرگترین کتاب از کتابهای موجود دینکرد است .
47- دربارهی « بندهشن » توضیح دهید .
نام اصلی این کتاب « زندآگاهی » بودهاست به معنای « اطلاعات مبتنی بر زند » .بندهشن به معنای
آفرینش آغازین و دلیل شهرت کتاب به این نام این است که مهمترین فصول آن مربوط به آفرینش
است .این کتاب داری 36فصل است که مفصل ترین فصل آن فصل اوّل است . نثر کتاب ساده است و از
آن دو تحریر در دست است یکی به نام بندهشن هندی و دیگری به نام بندهشن ایرانی یا بزرگ .
مطالب کتاب به سه دسته تقسیم می شود :
الف : آفرینش اورمزد و دشمنی اهریمن .
ب : چگونگی آفریدگان .
ج : کیانیان .
48- دربارهی « شکند گمانیگ وزار » توضیح دهید .
این کتاب تألیف « مردان فرّخ » است که معنای لغوی آن به معنای « گزارش گمان شکن » است .منبع
اصلی این کتاب ، دینکرد است . متن پهلوی این کتاب از میان رفته و امروز تحریر پازند آن در دست
است . در این کتاب بر خلاف اکثر کتابهای پهلوی کمتر به اسطوره و افسانه پرداخته و بیشتر براساس
استدلال منطقی کار کردهاست .این کتاب که که سوال و جواب دینی است برای طبقهی عامتری
نوشته شدهاست ( برخلاف دینکرد که خواننده ی خاص و عالمتری را مدّ نظر داشته است . )
49- « پس دانش کامگ » چگونه کتابی است ؟
متن کوچکی است مثل شکندگمانیگ وزار .اصل پهلوی آن از میان رفته و تحریر پازند آن دردست
است .پسری دربارهی دلیل بستن « کستی » از پدرش سوال میکندو پدر به او پاسخ میدهد که
بدن انسان به دو قسمت نیک و بد تقسیم میشود که باید توسط کمربندی از هم تفکیک شوند :
بخش بالای بدن اهورایی ، بخش پایین بدن اهریمنی.
50- « ارداویرافنامه » را معرّفی نمایید .
این کتاب سرگذشت سفر « ویراف » پارسا است به جهان آخرت که به مقام « اردا » (= کسی که بر
اثر اعمال نیک از سعادت آنجهانی برخوردار است ) رسیده است .کتاب نثری ساده دارد که درمیان
زرتشتیان از توجه خاصی برخوردار بوده است .
51- « دادستان مینوی خرد » را توضیح دهید .
این کتاب دارای یک مقدمه و 62 و پرسش و پاسخ است .سوال کننده شخصی است خیالی به نام «
دانا » و پاسخ دهنده نیز « خرد » نام دارد که با نام مینوی خرد به سوالات پاسخ میدهد .مفصّلترین
فصل کتاب پرسش نخست است که اندرزهای کوتاهی دارد و پس از آن شرح سرنوشت آدمی پس از
مرگ است .این کتاب در اواخر دوره ی ساسانی تدوین شده است و از آن جا که دیباچهی آن شبیه به
گفتههای برزویه ی طبیب است احتمال آن که در زمان خسرو انوشیروان تدوین شده باشد زیاد است .
52- دربارهی « نامهی تنسر » توضیح دهید .
این اثر رسالهی کوچکی است مربوط به دوران اردشیر ساسانی که آن را ابن مقفّع از پهلوی به عربی ترجمه کرده بود و اکنون اصل پهلوی و ترجمهی عربی آن در دست نیست .این نامه را تنسر ( = توسر ) هیربدان هیربد اردشیر در پاسخ گُشنسپ ( شاه طبرستان ) نوشته است .وی ظاهراً به بعضی از اقدامات اردشیر به دیدهی انتقاد مینگریسته و در نامهای به تنسر از او خواسته است که دلیل چنین اقداماتی را بیان کند . این اثر یک مقدمه دارد و متن اصلی که مانند نامه نگاریهای زمان ساسانی نام فرستنده ابتدا ذکر میگردد و نام گیرنده در ادامه میآید. این متن دارای 17 بند است که بند اوّل خاص تعارفات معمول است .
53- موضوع کتابهای زیر را بنویسید .
رسالهی یوشت فریان و اَخت : چیستان و معمّا
درخت آسوری : مناظره و مفاخره
کارنامهی اردشیر بابکان : تاریخ
شهرستانهای ایران : جغرافی
یادگار زریران : حماسه
تنگلوشا : هیئت و نجوم
54- « درخت آسوری » را معرّفی کنید .
درخت آسوری منظومهی مفاخره آمیزی است میان بز و نخل که به زبان پارتی یا پهلوی اشکانی سروده شده ولی اکنون به خط پهلوی کتابی در دست است .منظومه با توصیف کوتاهی از یک درخت آغاز میشود که در ادامه خواننده متوجّه میشود درخت مورد نظر نخل است . درخت شروع به ذکر فواید خود میکند امّا بز با او به معارضه برمیخیزد و درخت را استهزا میکند و از فواید خود سخن میگوید از جمله این که از شیر او در مراسم مذهبی دین زرتشتی استفاده میشود و سرانجام با پیروزی بز این مناظره به پایان میرسد . بز در این منظومه نمایندهی دین زرتشتی و نخل نمایندهی دین کفرآمیز آشوری و بابلی است که در آن پرستش درخت نقش مهمی داشت .بعضی هم بز را نماد زندگی دامداری و نخل را نماد زندگی کشاورزی میدانند .زبان شعری متن ساده و بیپیرایه است و صور خیال آن ابتدایی است . این منظومه دربردارنده ی فهرستهایی از کلمات مرتبط با هم است که هدف آن تقویت حافظه و تعلیم است .
55- « کارنامهی اردشیر بابکان » را معرّفی کنید .
این کتاب احتمالاً در اواخر دورهی ساسانی در فارس نوشته شده و مربوط به زندگی اردشیر ( نخستین پادشاه ساسانی ) است که شبیه یک رمان تاریخی نوشته شده است که به اختصار آن را شرح میدهیم :
داستان مربوط به اوضاع ایران پس از حملهی اسکندر است .بابک ، جدّ مادری اردشیر ، در زمان اردوان چهارم ( 216 تا 224 میلادی ) آخرین پادشاه اشکانی والی فارس بود و از خود فرزندی نداشت و ساسان که از نسل داریوش سوم هخامنشی بود چوپانی بابک را بر عهده داشت امّا بابک از نژاد او آگاهی نداشت .بابک خوابی میبیند و خوابگزاران میگویند ساسان یا یکی از فرزندانش به پادشاهی جهان میرسد .بابک دختر خود را به او داد و از این ازدواج اردشیر متولد میشود . بابک او را به فرزندی میپذیرد .اردوان( شاه اشکانی ) که از شایستگی اردشیر آگاه میشود او را نزد خود فرا میخواند امّا کم کم از او عصبانی میشود و او را به آخور میفرستد . اردشیر به کمک کنیزکی میگریزد و اردوان به تعقیب او میپردازد اما از اردشیر شکست میخورد و کشته میشود .
56- « شهرستانهای ایران » را معرّفی نمایید .
این کتابی است با موضوع جغرافیا .در این رساله ایرانشهر بر حسب جهات چهارگانه به چهار ناحیه ی شرق و غرب و جنوب و شمال تقسیم شده است .از این کتاب معلوم میشود که شاهان ساسانی هرگاه شهری میساختند یا شهر کوچکی را توسعه میدادند ، بارو و دژ و استحکاماتی برای آن میساختند ، نام خودشان را بر آن مینوشتند و نام جدیدی بر آن مینهادند و همین باعث میشد هر شهر، گاهی چند نام داشته باشد .
57- موضوع کتاب « یادگار زریران » چیست ؟
در این اثر از جنگهای ایران با خیونان سخن رفته است .هنگامی که گشتاسپ و پسران او دین مزدیسنی را میپذیرند و خبر آن به خیونان میرسد ، شاه آنان ، ارجاسب ، دو تن ( بیدرفش و نامخواست ) را به ایران شهر میفرستد تا گشتاسب دست از دین مزدیسنی بردارد و گرنه به ایران حمله میکند . زریر ، برادر گشتاسب ، به فرستادگان پاسخ منفی میدهد .جنگ درمیگیرد و زریر و 22 نفر از برادران و پسران گشتاسب کشته میشوند .سپس بَستور ، پسر زریر ، برای انتقام به میدان میرود و بر تن بی جان پدر سوگ سر میدهد که از نمونههای زیبای سوگ در ایران است . آنگاه به کمک اسفندیار ، پسر گشتاسب ، بر ارجاسب پیروز میشود .
58- مهمترین اثر تاریخی دورهی ساسانی چیست ؟
خداینامه ، که تدوین آن به زمان انوشیروان منسوب است و ترجمه های آن منبع اصلی تاریخ نویسان در دورهی اسلامی بوده است .
59- دربارهی کتاب « شایست نشایست » توضیح دهید .
نام نویسنده ی آن معلوم نیست .این کتاب ده فصل دارد و در آن مطالب متنوعی ، خصوصاً دربارهی آیینها و مناسک دینی آمدهاست . با توجه به این که در این کتاب هیچ اشارهای به دورهی اسلامی یا مشکلات زرتشتیان در جامعهی مسلمانان نشده میتوان حدس زد که این کتاب در اواخر دورهی ساسانی تألیف شده امّا در قرن سوم هجری تدوین نهایی یافته باشد .
60- « هزار افسان » چگونه کتابی است ؟
این اثر مهمترین مجموعه داستان ایرانی است که در آن یکی از پادشاهان ایرانی هرگاه زنی میگرفت یک شب با او به سرمیبرد و فردای آن روز او را میکشت تا اینکه دختری به نام « شهرزاد » هر شب برای پادشاه قصهای میگفت و آن را ناتمام میگذاشت تا سرانجام پس از مدتها از او فرزندی متولد میشود و پادشاه به او دلبستگی پیدا میکند .
این کتاب کمتر از 200 حکایت دارد و هسته ی اصلی این کتاب ، ایرانی است امّا در ترجمهی عربی به نام الف لیله و لیله ( هزار و یک شب ) علاوه بر افسانههای ایرانی داستانهای دیگری هم به آن افزوده شد .حتی کاتبانی هم ، بعضی حکایتهای آن را که با روحیهی اسلامی سازگاری نداشت حذف کردند .
61- « سندبادنامه » چگونه کتابی است ؟
تقریباً ثابت شده که این کتاب در ایران و در زمان خسرو انوشیروان تألیف شده است اگرچه هستهی اصلی داستان از هند گرفته شدهاست .این کتاب توسط شخصی به نام سندباد ، در زمان پادشاهی از هندوان به نام کورش نوشتهشد که نام اصلی آن « هفت وزیر و معلّم و غلام و زن پادشاه » بوده است .
62- موضوع کتاب « بلوهر و بوذاسف » چیست ؟
شرح زندگی بودا .اصل این کتاب هندی است و در زمان ساسانیان به پهلوی ترجمه شد و بعد از اسلام از پهلوی به عربی برگردانده شد .
63- معروف ترین کتابی که در زمان ساسانیان از سنسکریت ( هندی قدیم ) به پهلوی ترجمه شد ، چیست ؟
کلیله و دمنه. نام اصلی آن پنجه تنتره ( = پنج باب ) بود. در زمان انوشیروان برزویه ی طبیب این کتاب را به پهلوی برگرداند و داستانهای دیگری از منابع هندی مثل مهابهاراته بر آن افزود . در دورهی اسلامی ابن مقفع آن را به عربی برگرداند و در زمان نصر بن احمد سامانی ( قرن 4 ) توسط نصرالله منشی از عربی به فارسی ترجمه شد .
64- « طوطی نامه » ترجمه و اقتباس از کدام کتاب هندی است ؟
از کتاب « سوکه سپتتی » ( = هفتاد داستان طوطی ) که احتمالاً در دورهی ساسانیان ترجمه شده است .
